Có một câu nói rất hay thế này: hai vợ chồng có thể ngồi cạnh nhau cả buổi tối, nói với nhau hàng trăm câu, mà cuối cùng chẳng ai thật sự hiểu ai. Nghe quen không? Nếu bạn đang gật đầu, mình tin bạn không cô đơn — rất nhiều cặp đôi đang đứng đúng chỗ bạn đang đứng.
Và đây là điều mình muốn nói thẳng ngay từ đầu: phần lớn những trận cãi vã lặp đi lặp lại trong hôn nhân không phải vì hai người “không nói chuyện”, mà vì họ thiếu kỹ năng lắng nghe trong hôn nhân. Họ nghe thấy nhau, nhưng không lắng nghe nhau. Hai chuyện đó khác nhau một trời một vực — và khoảng cách giữa chúng chính là nơi nhiều cuộc hôn nhân lặng lẽ nguội đi.
Bài này mình muốn cùng bạn bóc tách: nghe và lắng nghe khác nhau ở đâu, vì sao thói quen “nghe điều mình muốn nghe” lại âm thầm giết hôn nhân, và những kỹ thuật rất cụ thể để bạn bắt đầu lắng nghe người bạn đời — thật sự lắng nghe — ngay từ tối nay.
Nghe và lắng nghe: tưởng giống nhau mà khác hẳn
Bạn có biết sự khác nhau giữa nghe (hearing) và lắng nghe (listening) không?
Nghe là một chức năng vật lý. Tai bạn còn hoạt động thì bạn nghe được — chẳng cần cố gắng gì. Nhưng lắng nghe đòi hỏi nỗ lực. Nó là việc bạn chủ động hướng tâm trí về phía âm thanh, về phía người đang nói, và cố hiểu cho được họ đang muốn truyền đạt điều gì.
Trong hôn nhân, sự phân biệt này quan trọng đến mức có thể quyết định cả mối quan hệ. Rất thường xuyên, khi một người đang nói, người kia nghe thấy từng chữ phát ra từ miệng bạn đời mình — nhưng hoàn toàn không nắm được người ấy đang cố nói gì. Tệ hơn, họ còn chẳng buồn cố gắng để hiểu.
Hãy hình dung: chồng đang dán mắt vào điện thoại, vợ kể về một ngày mệt mỏi ở công ty. Anh “ừ”, “ờ”, “rồi sao nữa” đúng nhịp. Tai anh nghe. Nhưng nếu hỏi lại vợ vừa nói chuyện gì, anh không trả lời nổi. Đó là nghe mà không lắng nghe — và người vợ cảm nhận được điều đó rõ hơn bất kỳ ai.
Sự thật là, “không thể nói chuyện được với nhau” luôn nằm trong nhóm nguyên nhân hàng đầu khiến các cặp đôi đường ai nấy đi. Một khảo sát do YourTango thực hiện trên 100 chuyên gia tâm lý cho thấy vấn đề giao tiếp là yếu tố dẫn tới ly hôn phổ biến nhất, chiếm 65% (Nguồn: HuffPost). Mà gốc của giao tiếp tệ, rất nhiều khi, lại nằm ở chỗ chẳng ai chịu lắng nghe.
Khi bạn chỉ “nghe điều mình muốn nghe”
Có một cái bẫy tinh vi hơn cả việc không lắng nghe, đó là: chúng ta thường chỉ nghe những gì mình muốn nghe, bất kể người kia thật sự nói gì.
Ta tự thuyết phục bản thân rằng bạn đời nghĩ và cảm nhận đúng như ta mong muốn — kể cả khi mọi dấu hiệu đều chỉ về hướng ngược lại.
Mình kể bạn nghe một tình huống rất Việt Nam. Cuối tuần nào người vợ cũng muốn về nhà ngoại chơi. Người chồng thì không hợp lắm với nhà vợ, và thật ra bên đó cũng chẳng mặn mà gì với anh. Anh thấy hai vợ chồng dành quá nhiều cuối tuần ở đó. Một hôm anh buông một câu rất nhẹ:
“Anh thấy hình như ba em không ưa anh lắm.”
Người vợ, không thật sự lắng nghe lời phản đối đằng sau câu đó, đáp ngay:
“Rồi từ từ ba sẽ quý anh thôi mà.”
Và thế là xong. Với cô, vấn đề đã khép lại. Cô không hề lắng nghe nỗi băn khoăn của chồng, mà tự thuyết phục mình rằng chẳng có vấn đề gì cả.
Vợ chồng làm chuyện này suốt — gạt phắt tiếng nói của bạn đời để giữ lấy cái phiên bản sự thật mà mình thấy dễ chịu hơn. Vấn đề là: lời phản đối không hề biến mất. Nó chỉ chui xuống dưới, tích lại, rồi một ngày bùng lên thành một trận cãi tưởng như “chẳng vì lý do gì”.
Lắng nghe nghĩa là gác lại suy nghĩ và cảm xúc của riêng mình, và thật sự mở lòng đón nhận điều người kia đang nói — ngay cả khi đó không phải điều bạn muốn nghe. Đây là phần khó nhất, và cũng là phần quan trọng nhất.
Lắng nghe thật sự đòi hỏi bạn cho phép mình… thay đổi
Đây là điều ít ai nói với bạn, nhưng mình nghĩ nó là cốt lõi.
Một trong những điểm mấu chốt của việc lắng nghe là khả năng để cho điều người kia nói thật sự làm thay đổi suy nghĩ hoặc hành vi của bạn.
Khi bạn lắng nghe và nhận ra bạn đời mình đang tổn thương, hay một việc gì đó đã ảnh hưởng đến họ ra sao, bạn sẽ thấy rằng có lẽ mình cần giao tiếp tốt hơn, hoặc cần đáp lại những cảm xúc đó theo một cách nào đó. Lắng nghe mà không sẵn lòng đổi gì cả thì… để làm gì?
Thử nghĩ mà xem. Nếu hai người ngồi bàn về tiền bạc, về con cái, về kế hoạch tương lai — bạn nghe hết quan điểm của người kia, nghe hết cảm xúc của họ, nghe hết những gì quan trọng với họ — rồi gạt sạch tất cả và làm theo ý mình như chưa từng nghe gì. Vậy thì cuộc trò chuyện đó có ý nghĩa gì? Điều đó hoàn toàn vô lý, và đi ngược lại bản chất của hôn nhân ngay từ đầu.
Nói cách khác: nếu bạn bước vào cuộc trò chuyện với tâm thế “tôi sẽ không đổi gì hết”, thì bạn không thật sự lắng nghe — bạn chỉ đang chờ tới lượt mình nói. Lắng nghe thật sự luôn đi kèm một sự sẵn sàng: có thể mình sai, và nếu mình sai, mình sẽ điều chỉnh.
Điều này gắn rất chặt với một sự thật mình hay nhắc: hôn nhân không phải sân chơi để phân định ai đúng ai sai, mà là nơi hai con người chăm sóc cảm xúc của nhau. Nếu bạn muốn hiểu sâu hơn vì sao vợ chồng cứ “nói lý” với nhau mãi mà chẳng ai thấy được lắng nghe, mình đã viết riêng một bài về lý trí và cảm xúc trong hôn nhân — đọc nó song song với bài này sẽ giúp bạn ghép được bức tranh đầy đủ.
Ba kỹ thuật lắng nghe bạn có thể tập ngay tối nay
Lắng nghe là một kỹ năng, mà đã là kỹ năng thì tập được. Dưới đây là ba bước rất cụ thể, theo đúng thứ tự.
1. Gác cảm xúc của mình lại trước đã
Đây là phản xạ khó nhất và cũng là bước đầu tiên. Khi bạn đời nói một câu khiến bạn nhột, bản năng đầu tiên là phòng thủ — và phòng thủ là kẻ thù số một của lắng nghe.
Quay lại một tình huống trong sách. Người chồng nói:
“Mình đã bàn về ngân sách rồi, anh nói tháng này không quẹt thẻ Visa vì anh muốn trả hết nợ thẻ, vậy mà em mua nguyên cái máy hút bụi mới quẹt vào đó mà chẳng nói với anh một câu! Cứ thế này thì bao giờ mới trả xong thẻ?”
Người vợ nghe xong sẽ lập tức thấy mình bị công kích. Cô nghĩ ngay: nhà thì cần máy hút bụi, mà người hút bụi cũng là mình, vậy mình quyết khi nào mua chứ sao? Phản ứng đó rất con người. Nhưng nếu cô gác cảm xúc đó sang một bên một chút và lắng nghe, cô sẽ nhận ra: có lẽ điều làm chồng bực không phải bản thân món đồ, mà là chuyện cô đã không trao đổi với anh trước. Việc gạt anh ra khỏi quyết định khiến anh cảm thấy mọi cam kết về ngân sách của hai người bị phớt lờ.
Bài học: khi máu nóng dồn lên, hãy hít một hơi và tự hỏi “Người kia đang thật sự khó chịu vì điều gì?” trước khi mở miệng tự bảo vệ.
2. Nghe cái Ý đằng sau Lời
Câu nói trên bề mặt hiếm khi là toàn bộ thông điệp. Hãy nghe phần cảm xúc nằm dưới câu chữ.
Vẫn trong cuốn sách, người vợ nói với chồng khi bàn chuyện ngân sách:
“Lúc nào anh cũng nghĩ anh được quyết hết mọi thứ! Anh chẳng đỡ đần gì mà lại muốn chỉ em tiêu bao nhiêu cho chuyện chợ búa!”
Nghe qua thì gắt. Nhưng người chồng lắng nghe sẽ hiểu: vợ đang nói rằng cô thấy bất công khi anh tự đặt ra ngân sách mà không hỏi ý cô — nhất là khi anh chẳng đi chợ nên có thể chẳng hình dung nổi thực phẩm thật sự tốn bao nhiêu. Đằng sau câu trách là một câu hỏi rất người: Anh có đang coi em là người bạn đời có tiếng nói ngang anh, hay chỉ như nhân viên phải làm theo lệnh?
Khi bạn tập nghe ý đằng sau lời, bạn ngừng phản ứng với câu chữ và bắt đầu đáp lại cảm xúc thật. Đó là lúc cuộc trò chuyện đổi chiều.
3. Hỏi lại để chắc rằng mình hiểu đúng
Đừng đoán. Hãy hỏi. Một câu hỏi lại đơn giản có sức mạnh tháo ngòi cả một trận cãi:
- “Ý em là em thấy bị gạt ra ngoài khi anh quyết một mình, đúng không?”
- “Anh đang bực vì cái máy hút bụi, hay vì em đã không nói trước với anh?”
- “Em nghe vậy có đúng điều anh muốn nói không, hay em hiểu nhầm chỗ nào?”
Hỏi lại làm được hai việc cùng lúc: nó kiểm tra xem bạn có hiểu đúng không, và nó cho người kia thấy bạn đang thật sự cố hiểu họ — món quà mà ai trong hôn nhân cũng khao khát.
Một bảng nhỏ để bạn dễ nhớ:
| Phản xạ “chỉ nghe” | Cách “lắng nghe” |
|---|---|
| Cắt lời để tự bảo vệ | Gác cảm xúc lại, để người kia nói hết |
| Phản ứng với câu chữ | Đáp lại cảm xúc nằm dưới câu chữ |
| Tự đoán rồi kết luận | Hỏi lại để xác nhận đã hiểu đúng |
| Nghe xong vẫn làm theo ý mình | Cho phép điều nghe được điều chỉnh mình |
Ba kỹ thuật này không tách rời gì với những lời khuyên về cách diễn đạt. Lắng nghe và nói chuyện là hai mặt của cùng một đồng xu — nếu bạn muốn học cả phần “nói sao cho người kia dễ tiếp nhận”, hãy ghé qua bài cách cải thiện giao tiếp vợ chồng với công thức “Khi anh… em cảm thấy…”. Lắng nghe tốt mà biết nói đúng cách thì giao tiếp mới trọn vẹn.
Vì sao bắt đầu từ chính mình, đừng đợi người kia lắng nghe trước
Mình biết câu hỏi đang nảy lên trong đầu bạn: “Nhưng tại sao phải là mình đổi trước? Người ấy mới là người chẳng bao giờ chịu nghe!”
Mình hiểu cảm giác đó. Nhưng sự thật phũ phàng và cũng đầy hy vọng là: bạn chỉ kiểm soát được một nửa của cuộc trò chuyện — nửa của bạn. Khi bạn bắt đầu lắng nghe thật, hai điều xảy ra. Một, người kia cảm thấy được tôn trọng và thường tự nhiên hạ giọng, bớt phòng thủ. Hai, bạn làm gương cho một kiểu giao tiếp mới mà không cần giảng giải lời nào.
Lắng nghe không phải sự nhún nhường hay “thua cuộc”. Nó là hành động của một người trưởng thành, biết rằng giữ được mối quan hệ quan trọng hơn giữ được cái tôi đúng-sai. Và đó cũng chính là tinh thần cốt lõi của cả hành trình cứu vãn hôn nhân bên bờ ly hôn: không bao giờ là quá muộn, và mọi thay đổi lớn đều bắt đầu từ một việc nhỏ — như việc tối nay bạn chịu nghe hết câu nói của người bạn đời.
Kết bài — Điều bạn nên mang về
Nếu bạn chỉ giữ lại một câu từ bài này, hãy giữ câu này: nghe là chuyện của đôi tai, còn lắng nghe là chuyện của tấm lòng — và lắng nghe thật sự luôn đi kèm sự sẵn sàng để mình thay đổi.
Khi bạn ngừng nghe-điều-mình-muốn-nghe và bắt đầu nghe điều người kia thật sự muốn nói, bạn không chỉ tránh được những trận cãi lặp đi lặp lại — bạn cho người bạn đời cảm giác được thấu hiểu, thứ keo gắn kết bền nhất của một cuộc hôn nhân.
Một bước nhỏ làm được ngay tối nay: trong cuộc trò chuyện gần nhất với bạn đời, hãy thử đúng một việc — trước khi đáp lại, dừng hai giây và hỏi một câu duy nhất: “Ý em/anh là… đúng không?” Chỉ một câu hỏi lại đó thôi, lặp lại mỗi ngày, có thể bắt đầu mở lại một cánh cửa mà bạn tưởng đã khép.
Nguồn tham khảo
- HuffPost — Poor communication là nguyên nhân số 1 khiến các cặp đôi chia tay (khảo sát YourTango trên 100 chuyên gia): https://www.huffpost.com/entry/divorce-causes_n_4304466
- The Gottman Institute — The Four Horsemen (chỉ trích, khinh thường, phòng thủ, phớt lờ): https://www.gottman.com/blog/the-four-horsemen-recognizing-criticism-contempt-defensiveness-and-stonewalling/
- Nội dung lý thuyết phỏng theo ebook It’s Never Too Late — Saving a Marriage (phần “Listen Up!”).