Bạn có để ý không: khi bạn đời chỉ ra một điều chưa hay ở mình, phản ứng đầu tiên trong đầu ta hiếm khi là “ừ, để mình sửa”. Nó thường là một câu chống đỡ. “Nhưng mà…”, “Tại vì…”, “Anh (cô) ấy cũng có hơn gì đâu.” Câu chống đỡ ấy bật ra nhanh đến mức ta còn chẳng kịp nhận ra mình vừa nói.
Nếu bạn nhận ra chính mình trong đó, xin đừng vội thấy mình tệ. Đó là bản năng, và bản năng ấy không xấu — nó sinh ra để bảo vệ ta. Nhưng trong hôn nhân, chính cái áo giáp giữ ta khỏi bị tổn thương lại thường là thứ giữ ta mắc kẹt — kẹt trong đúng những nếp cũ đang làm hai người xa nhau. Bài này nói về năm lời tự bào chữa quen thuộc nhất khiến ta không chịu thay đổi, dù trong lòng biết mình cũng có phần lỗi. Đọc xong, bạn không cần thấy mình dở. Bạn chỉ cần thấy mình rõ hơn một chút.
Ổ khóa cũng chặn luôn người thợ đến sửa
Hãy nghĩ về những thứ bảo vệ ta. Email có mật khẩu. Xe máy có khóa cổ. Cửa nhà có then. Cơ thể ta cũng vậy: ngã thì tay tự giơ ra đỡ, gặp nguy thì tim đập nhanh để “chạy hay chống”. Đó là cơ chế phòng vệ — cách một thứ tự giữ mình khỏi mối đe doạ.
Điều ít ai để ý là ta còn có một lớp phòng vệ tinh vi hơn nhiều: lớp bảo vệ cảm xúc của mình khỏi bị tổn thương. Vì sao lớp này lại cản việc hàn gắn hôn nhân? Bởi vì thừa nhận “mình cũng có phần lỗi” là điều đáng sợ. Nó chạm vào lòng tự tôn. Nên phản xạ đầu tiên là dựng phòng vệ lên để giữ thể diện.
Nhưng đây mới là chỗ trớ trêu: nếu bạn thật sự đang góp một phần vào mớ rối này, thì biết mình sai ở đâu chính là quyền năng để sửa. Không biết thì không sửa được. Phòng vệ chặn đúng thứ hiểu biết ấy — giống như ổ khóa xe giữ được trộm, nhưng cũng chặn luôn người thợ đến sửa. Năm lời tự bào chữa dưới đây đều là những chiếc ổ khóa như thế.
Nghe qua tưởng chuyện nhỏ, nhưng thói quen phòng thủ này lại nằm trong danh sách những kiểu ứng xử nguy hiểm nhất. Nghiên cứu của nhà tâm lý học John Gottman xếp phòng thủ (defensiveness) — tức đùn đẩy trách nhiệm, đóng vai nạn nhân thay vì nhận phần của mình — vào bốn kiểu giao tiếp dự báo ly hôn với độ chính xác tới 93,6% (The Gottman Institute). Nói cách khác, thói quen “bào chữa” không vô hại như ta tưởng.
Lời bào chữa 1: “Anh/cô ấy phải thay đổi trước”
Đây là ổ khóa phổ biến nhất. “Tôi sẵn sàng đổi thôi, nhưng người kia phải đổi trước đã.”
Rất có thể bạn đúng — bạn đời của bạn cũng cần thay đổi, có khi còn nhiều hơn. Nhưng để ý xem: câu này biến việc bạn trở nên tốt hơn thành một điều kiện, phụ thuộc hoàn toàn vào người khác. Nhẹ nhàng hỏi lại mình: bạn muốn là người tử tế hay người cố chấp? Vì sao câu trả lời cho điều đó lại nằm trong tay người kia? Bạn vẫn có thể quyết định tự thay đổi — bất kể họ làm gì. Không phải để “thua”, mà vì đó là con người bạn muốn trở thành.
Lời bào chữa 2: “Người ta còn tệ hơn tôi nhiều”
Câu này cân đo lỗi lầm như đặt lên bàn cân: lỗi của họ nặng hơn, vậy lỗi mình nhẹ, coi như không đáng kể.
Có thể đúng là bạn đời sai nhiều hơn thật. Nhưng cái cân đó không đưa bạn đi đâu cả. Chuyện người kia tệ đến đâu không hề đổi được một sự thật: cải thiện bản thân là điều tốt cho chính bạn. Bạn thấy nhẹ lòng hơn về mình, thấy hôn nhân của mình khác đi từ phía bạn. Bạn không sửa mình để “hoà điểm” với ai — bạn sửa vì nó khiến bạn dễ chịu hơn khi soi gương.
Lời bào chữa 3: “Tôi xưa nay vẫn vậy, đổi sao được”
“Tính tôi nó thế”, “mấy chục năm rồi”, “ông bà tôi cũng vậy”. Đây là ổ khóa của sự cam chịu.
Không thể phủ nhận: thay đổi hành vi là việc khó, nhất là khi ta lớn lên trong một nếp nhà, hoặc đã sống theo một kiểu suốt nhiều năm. Cái khó ấy có thật, không ai chối. Nhưng “không bao giờ quá già để thay đổi” tuy nghe sáo, lại đúng. Cứ nhìn người bỏ được thuốc lá sau hai mươi năm hút mà xem. Không dễ, nhưng làm được — với nỗ lực có ý thức, làm từng chút một. Thói quen không phải bản án chung thân. Nó chỉ là một lối mòn, và lối mòn thì đắp lại được.
Lời bào chữa 4: “Tôi đâu đến nỗi tệ”
Đây là ổ khóa khó thấy nhất, vì nó êm ái. Nó là kiểu chỉ nghe điều mình muốn nghe.
Ta tự thuyết phục rằng cái tật của mình kỳ thực dễ thương, rằng bạn đời chắc cũng thấy vậy — trong khi thật ra nó làm người kia mệt mỏi từ lâu. Ta gạt phăng những tín hiệu: cái thở dài, ánh mắt né đi, câu nói bỏ lửng. Người kia đang cố nói cho ta nghe, nhưng ổ khóa này khiến ta chỉ nghe được phần dễ chịu. Muốn tra chìa vào ổ khóa này, hãy thử im lặng và hỏi thẳng: “Có điều gì ở anh/em khiến em/anh khó chịu mà lâu nay ngại nói không?” Rồi nghe cho hết, đừng cãi ngay. Nói thì dễ, nghe mới khó — mình có bàn kỹ chuyện này trong bài lắng nghe hay chỉ đang nghe bạn đời.
Lời bào chữa 5: “Đơn giản là tôi lười, tôi ngại”
Câu này thành thật hơn bốn câu trên, và cũng vì thế mà dễ tha thứ cho bản thân hơn.
Thay đổi tính nết là việc nặng. Nó đòi tự nhìn lại mình, đòi nỗ lực bền, đòi kiên nhẫn với chính mình những ngày trượt về nếp cũ. Nên đổ hết trách nhiệm sang cho bạn đời là một cách rất tiện để khỏi phải bắt tay vào. Phản biện ở đây không phải mắng mình lười. Mà là chia nhỏ. Bạn không cần “thay đổi cả con người” trong một đêm. Bạn chỉ cần một việc nhỏ, làm được hôm nay. Cái ngại thường tan khi bước đi đủ nhỏ.
Một tình huống minh hoạ (giả định, không phải chuyện có thật)
Hùng và Lan cưới nhau tám năm. Mỗi lần Lan góp ý chuyện Hùng hay cắm mặt vào điện thoại lúc ăn cơm, Hùng lại đáp: “Em cũng suốt ngày lướt mạng chứ hơn gì” (lời bào chữa 2), rồi “anh xưa nay vẫn vậy mà” (lời bào chữa 3). Cuộc nói chuyện tắt ngóm. Không ai sai hoàn toàn, nhưng cũng chẳng có gì đổi khác.
Một tối, thay vì chống đỡ, Hùng thử úp điện thoại xuống bàn trong đúng bữa cơm đó — chỉ một bữa. Anh không tuyên bố gì to tát. Lan để ý, và bầu không khí dịu đi. Chiếc ổ khóa được hé mở một chút, chỉ vì một người ngừng biện hộ và làm một việc rất nhỏ. Đó là toàn bộ phép màu — không có phép màu nào cả, chỉ có một bước đi nhỏ và thành thật.
Điều đáng nói là năm lời bào chữa này, xét cho cùng, đều mọc lên từ cùng một cái rễ: thói quen đặt cái tôi của mình lên trước. Nếu bạn muốn hiểu cái rễ ấy, mình có mổ xẻ nó trong bài sự ích kỷ — gốc rễ thật sự khiến hôn nhân tan vỡ.
Một lời nhắc an toàn. Bài này nói về việc tự soi mình và nhận phần trách nhiệm của bản thân. Điều đó chỉ đúng khi mối quan hệ an toàn. Nếu trong nhà bạn có bạo hành (thân thể hoặc tinh thần), nghiện ngập, hoặc khủng hoảng tâm lý, thì ưu tiên số một là an toàn của bạn và con — không phải “tự sửa mình để giữ hoà khí”. Đừng nhận lỗi thay cho hành vi gây hại của người khác. Hãy tìm hỗ trợ chuyên nghiệp; tại Việt Nam có thể gọi Tổng đài Quốc gia Bảo vệ Trẻ em 111 (cũng tiếp nhận thông tin về bạo lực gia đình). Bài viết này mang tính tham khảo, không thay thế tham vấn hay trị liệu tâm lý chuyên nghiệp.
Kết bài — Điều bạn nên mang về
Nếu bạn chỉ nhớ một điều, hãy nhớ rằng: cái áo giáp giữ ta khỏi tổn thương cũng là cái ổ khóa giữ ta khỏi thay đổi. Năm lời tự bào chữa — “người kia phải đổi trước”, “họ còn tệ hơn”, “tôi vốn vậy”, “tôi đâu đến nỗi”, “tôi lười thôi” — đều là những câu bật ra để giữ thể diện, nhưng cái giá của chúng là bạn đánh mất chính quyền năng sửa chữa của mình.
Một bước nhỏ làm được ngay trong 24 giờ tới: Để ý lần gần nhất bạn nói (hoặc chỉ nghĩ) một trong năm câu ấy. Chưa cần sửa gì — chỉ cần nhận ra “à, mình vừa khóa cửa lại”. Rồi chọn một lời bào chữa hay dùng nhất của bạn và viết lại thành một câu chủ động, ví dụ: “Anh ấy phải đổi trước” → “Mình sẽ thử đổi một điều nhỏ, xem sao.” Nhận ra đã là hé khóa. Và nếu bạn muốn xem việc tự-sửa-mình này ghép vào bức tranh lớn hơn thế nào, mời bạn đọc lộ trình đầy đủ trong bài cách cứu vãn hôn nhân ngay cả khi tưởng đã muộn. Chưa bao giờ là quá muộn để tra chìa vào một chiếc ổ khóa.
Nguồn tham khảo
- The Gottman Institute — “The Four Horsemen”: phòng thủ (defensiveness) là một trong bốn kiểu giao tiếp dự báo ly hôn (độ chính xác 93,6%): https://www.gottman.com/blog/the-four-horsemen-recognizing-criticism-contempt-defensiveness-and-stonewalling/
- Tổng đài Quốc gia Bảo vệ Trẻ em 111 (Bộ LĐ-TB&XH) — tiếp nhận thông tin bạo lực gia đình: https://tongdai111.vn